Waterberging is allang geen “extraatje” meer in de openbare ruimte, maar een vast onderdeel van elk ontwerp. Niet eentje dat je snel afvinkt trouwens. De opdracht is weliswaar eenvoudig: houd regenwater vast op de plekken waar je het in drogere periodes juist nodig hebt. Berg het wanneer het hoost en voer het vervolgens vertraagd af aan de ondergrond. Het meeste denkwerk gaat zitten in de hoe-vraag. Waterberging kan namelijk bovengronds, ondergronds of met een combinatie van beide. De omgeving bepaalt veel. Zoals de aanwezigheid van boomwortels, het hoogteverloop en de aanwezige bebouwing. Daarnaast hebben ook de gemeente, de landschapsarchitect of stedenbouwkundige en omwonenden hun wensen. En dan begint het plussen en minnen om tot de mooiste balans te komen tussen gebruiksvriendelijkheid, functionaliteit en uitstraling. Met andere woorden: het optimalisatieproces kan beginnen.
Waterberging vereist een samenspel van techniek, ontwerp en omgeving
1. Ontwerp en uitstraling
Een park, plein of straat moet er goed uitzien en functioneren. Wat betekent de waterberging vanuit esthetisch oogpunt? Sluit het nieuwe ontwerp aan op de bestaande omgeving? Meer goten zorgen bijvoorbeeld voor een efficiëntere afvoer van het water, maar leveren ook een minder rustig beeld op.
2. Gebruiksgemak
Waterberging heeft direct invloed op gebruiksgemak. Een paar centimeter verschil kan soms tientallen kubieke meters waterberging schelen. Maar als je daarvoor een helling van 5% moet creëren, betekent dat wel wat voor het loopgemak. Zeker op plekken waar veel gewandeld wordt of waar toegankelijkheid belangrijk is, is gebruiksgemak een belangrijke afweging.
3. Ondergrond en grondwater
Niet elke oplossing past overal. Het systeem dat wordt gekozen om water te bergen staat of valt met de ondergrond en de ligging. Positioneer je een krattenveld bijvoorbeeld onder de gemiddeld hoogste grondwaterstand (de GHG), dan kan het zijn dat het pakket omgekeerd functioneert. Het neemt dan water op uit de ondergrond in plaats van dat het regenwater opvangt en afgeeft aan de ondergrond. Positioneer je het krattenveld te hoog, dan kan eroverheen rijdend verkeer de kratten kapot rijden. En hoe goed water infiltreert, verschilt sterk per bodemtype.
Hoe pak je het goed aan?
Drie praktijkvoorbeelden laten zien wat werkt.
Deventer – variantenstudie verduidelijkt balans tussen gebruiksgemak en berging
Voor de Nieuwe Markt in Deventer werkten we een bestaand waterhuishoudkundig plan uit tot een uitvoerbaar ontwerp. Met 3D-modellen brachten we het plein tot in detail in beeld en bepaalden we het hoogteverloop en de benodigde waterberging: 568 m³, verdeeld over 20 mm ondergrondse en 42 mm bovengrondse berging.
In de ontwerpfase draaide het om één kernvraag: hoe richten we het plein zó in dat het voldoende water kon bergen, zonder dat het gebruik en de uitstraling onder druk kwamen te staan?
Om die balans scherp te krijgen, maakten we 13 ontwerpvarianten. Samen met de landschapsarchitect zochten we naar een oplossing die past bij het beoogde gebruik: een verblijfsplek. Dat leidde tot een vrijwel vlak ingericht plein zonder banden, met een helling tot circa 5% op de uiterste plekken. Die helling is weliswaar iets minder prettig voor voetgangers, maar biedt wel de benodigde ruimte voor waterberging.
Ondergronds wordt het water onder het plein verdeeld, met op enkele plekken diepte infiltratieputten tot circa 8 meter die het water verticaal in diepere, goed doorlatende grondlagen brengen. We hielden ons bovendien aan de belangrijke randvoorwaarde van minimaal 2 meter afstand tot bebouwing, om vochtproblemen in kruipruimtes te voorkomen.
De omgeving stelde nog meer duidelijke grenzen, zoals een aansluiting op een rolstoeltoegankelijke hellingbaan. Daarnaast hadden we te maken met schijngrondwaterstanden, waardoor infiltratiekratten als bergingssysteem afvielen.
Dit project laat zien hoe techniek, gebruik en ruimtelijke kwaliteit voortdurend tegen elkaar moesten worden afgewogen.
Didam – slim afstemmen van goten, kolken en kratten in één systeem
In Didam werkten we aan een plan voor waterberging bij drie woonblokken. Bovengronds was er weinig ruimte. Die ruimte vonden we wel onder het naastgelegen parkeerterrein. Perfect voor een ondergronds infiltratiekrattenveld.
De uitdaging zat ‘m hier vooral in de positionering van de kolken. Vanuit hydraulisch oogpunt wil je water op meerdere plekken afvangen om het systeem goed te laten functioneren. Tegelijkertijd wil je geen kolken direct boven het krattenveld plaatsen, omdat dan zand en vuil mee de constructie in worden getrokken. Dit zorgt voor hogere onderhoudskosten en een minder goed functionerend waterbergingssysteem.
Dit hebben we opgelost met het hoogteverloop van de goten. In plaats van het water naar één centraal middenpunt te leiden, hebben we het hoogste punt in het midden van de goot gelegd. Het water stroomt daardoor vanaf het parkeervak eerst naar de goot en daarna naar de uiteinden van het parkeerterrein, waar de kolken zijn geplaatst, buiten het krattenveld dus.
Het krattenveld zelf is rechthoekig opgezet, met inspectiepunten op de hoeken. Van daaruit kan het systeem worden onderhouden en gereinigd, zodat het systeem blijft functioneren
zoals bedoeld. Het ligt diep genoeg om verkeersbelasting op te vangen, maar boven de grondwaterstand om ongewenste vulling te voorkomen. Pas wanneer het krattenveld volledig gevuld is, wordt water via een overstort afgevoerd.
Zwartsluis – geografische spreiding van wadi’s en ondergrondse berging
In Zwartsluis is gekozen voor een combinatie van bovengrondse en ondergrondse waterberging, maar niet op dezelfde plek.
Regenwater wordt eerst opgevangen in een parkzone met twee wadi’s, gelegen op het laagste punt van het gebied. Om ervoor te zorgen dat het systeem veilig is voor spelende kinderen, is in de wadi’s een overstortconstructie opgenomen op een vooraf bepaalde, veilige hoogte. De twee wadi’s liggen op exact dezelfde hoogte. Ze vullen zich gelijktijdig en storten over richting de ondergrondse waterbergingskelder verderop in de wijk. Raakt ook deze vol, dan wordt het overtollige water via een overstort afgevoerd naar het hemelwaterstelsel. We beschreven dit project ook in dit artikel.
Ons advies?
1. Begrijp je systeem
Kijk naar vaste omliggende gebouwen, hoogteverschillen, bodemopbouw en grondwaterstanden. Zonder die data is elke oplossing een gok.
2. Denk integraal
Waterberging raakt inrichting, beheer en gebruik en moet gezien worden als een integraal onderdeel van het ontwerp.
3. Haal er op tijd een specialist bij
Veel keuzes lijken klein, maar hebben grote gevolgen. Denk aan: de locatie van kolken, de diepte van de systemen en afstemming tussen boven- en ondergronds. Fouten hierin zijn later lastig en kostbaar te herstellen.
Tot slot
Waterberging is geen standaardoplossing die je even toepast. Het is maatwerk, waarbij techniek, ontwerp en gebruik continu tegen elkaar worden afgewogen. Juist in die afweging zit de kwaliteit van het eindresultaat.
